top of page
  • Yazarın fotoğrafıözdenbekir karakaş

DEĞER VERME VE DEĞERSİZLEŞTİRME



Ülkemizde toplumsal olarak yaşadığımız bizleri çoğu zaman çelişkiye düşüren önemli durumlardan biri de, kimi insanları fazla değerleştirme veya değersizleştirmedir. Kimi zaman da olduğundan fazla değerli konuma koyduklarımızı çok kısa an da değersiz hale getirmek, bireysel ve toplumsal olarak önyargılarımız ve kabullerimizle direk alakalıdır.


Hepimizin kendimizi ve başkalarını aşırı değer verdiğimiz ve değersizleştirdiğimiz zamanlar ve durumlar vardır. İnsanlar ayrıca bu şekilde siyah-beyaz, ikili veya -ya hep ya hiç- yargılama yapmaktadır. Bazı uzmanlar bu toplumsal ve bireyler değerlendirmelerimizi duygusal veya zihinsel hastalıklarla ilişkilendirmektedir.

İnsanlar kendilerini ve başkalarını değersizleştirme ve aşırı değer verme biçimlerinde duygusal olarak koşullandırılmış kalıplar gösterebilmektedir.


Kendimize ve başkalarına yönelik kategorik yargılayıcı tepkiler genellikle duygusal tepkilerimizden kaynaklanmakta, ancak azaltılabilmektedir.


Kendimiz ve başkaları hakkında gözlemleme ve eleştirel düşünme yeteneğimizin geliştirilmesi, duygusal olarak yanıt vermenin ya hep ya hiç yollarını geçersiz kılmaktadır.


Bazen insanlar diğer insanları zıt kategorilere koymaktadır. Bazı insanları aziz, bazılarını ise korkunç konumlarına koymaktadır. Bazen, iyi olmadığımıza inanarak kendini değersizleştirmekte; diğer zamanlarda kendini mükemmelleştirmektedir.


Ya Hep Ya Hiç Kararlarında Kalıplar

Bu düşünce kalıbıyla ilgili olarak uzmanlar da bu karar kalıbı konusunda ikiye ayrılmış durumdadır; kimi uzmanlar, bu düşünce kalıplarının mutlaka zihinsel veya duygusal hastalık belirtileri olduğuna inanmaktadır. Diğerleri de karşı görüştedir.


Bunun zihinsel veya duygusal hastalık değil çocukluktan ebeveynlerin yetiştirirken bireylere yüklediği bir duygusal tepkiler sonucu oluşan kişiliğimizde biçimlendiği görüşü daha doğrudur. Ebeveynlerin çocukları duygusal olarak iki rolde koşullandırmaktadır; her şeye gücü yeten ve iktidarsız bireyler.


- Her şeye Gücü Yeten Kişilikler Tarafından Aşırı Değer Verme ve Değerini Düşürme

Tüm güçlü kişilikler, çocukluklarında daha zayıf olarak algılanan insanlara aşırı bakım veren aşırı güçlü insanlar olduklarına inanmak için duygusal olarak koşullandırıldıklarında ortaya çıkmaktadır. Kendi kendilerine büyük zorluklara kafa tutmaya bu kişiler hazırdır. “Yapamaz” veya “beceremez” nadiren onların kelime dağarcığındadır. Öz bakım konusunda berbattır ve nadiren yardım istemektedir.


Her şeye gücü yeten rollerde yaşayan insanlar, algılanan herhangi bir kusur konusunda oldukça eleştirel olma eğilimindedir. Kendilerini kolayca değersizleştirmektedir. Kendilerinin en kötü düşmanları olabilmektedir. Her şeye gücü yeten diğer insanları aşırı derecede eleştirir çünkü bilinçsizce tıpkı kendileri gibi olduklarını varsaymaktadır. Her şeye gücü yeten kişilerin için diğer insanlar için belirlediği standartlar, kişinin kendisi kadar ulaşılamaz derecede yüksektir. Yüksek standarttan herhangi bir sapma, diğer her şeye gücü yeten kişiyi değersizleştirmek veya küçümsemek için bir nedendir.


Her şeye gücü yeten roldeki insanlar, iktidarsız roldeki insanları değerlendirmek için farklı bir standart veya kıstasa sahiptir. Her şeye gücü yeten kişiler, çaresiz tavırlarına, ilişkilerdeki ataletlerine ve yetersiz başarılarına rağmen, iktidarsızlara aşırı değer verme eğilimindedirler. İktidarsızların zeki, yetenekli ve gösterdikleri gerçek niteliklerin çok ötesinde başarılı olduklarına inanmaktadır.


- İktidarsız Kişilikler Tarafından Aşırı Değer Verme ve Değerini Düşürme

İktidarsız kişilikler, duygusal olarak çaresiz ve etkisiz olduklarına, ancak değeri yüksek harika insanlar olduklarına inanmaya şartlandırılmışlardır. Sorunları çözmek, müdahale etmek ve hayatlarını sorunsuz ve stressiz kılmak için genellikle başkalarına güvenmektedir. Başkalarından istediklerini yapmalarını istemekte son derece iyidir.

Aynaya bakıp kendi gururlu yansımasını görmek gibidir

İktidarsız roldeki insanlar kendilerine çok, hatta aşırı derecede ve hatta yersiz olduklarında ve gerçek davranışlarına ve başarılarına uymadıklarında bile değer verme eğilimindedir. Başka bir iktidarsız rol kişiyle karşılaştıklarında, onların da olağanüstü derecede yüksek değere sahip olduğuna inanmaktadır. Aynaya bakıp kendi gururlu yansımasını görmek gibidir.


İktidarsız kişilikler, her şeye gücü yeten kişilerle ilişki kurduğunda, onları değersizleştirme eğilimindedir. Her şeye gücü yeten kişi olağanüstü başarılara sahip olduğunda, onlara çok yardımcı olduğunda ve isteklerini yerine getirdiğinde bile bunu yapmaktadır. İktidarsızlar kendilerine ve aynı roldeki insanlara aşırı değer verdikleri için, zıt roldeki insanlara çok az değer vermektedir. Kendileri için her şeye gücü yetenlerden daha fazlasını talep ederken, her şeye gücü yeten kişiliğe sahip insanlara karşı küfürlü ve aşağılayıcı olabilmektedir.


Ebeveynler tarafından duygusal koşullandırma, kendimize ve ilişkilerde başkalarına nasıl tepki verdiğimiz konusunda otomatik biçimler yaratmaktadır. Bu ani tepkiler farkındalığımızın dışında gerçekleşmektedir. Her iki kişilik de, insanları aşırı değerlendirip değersizleştirdikleri şekillerde otomatik siyah-beyaz tepkiler gösterebilmektedir. Bu, ilişkilerde yanlış anlamalar ve çatışmalar yaratabilmekte ve insanların kendilerine davranış biçimlerine zarar verebilmektedir.


Aşırı Değerleme-Değer Düşürme Döngüsünden Nasıl Kurtulabiliriz?

Gerçekte, hiç kimse bir ilişkideki değerin tamamına veya hiçbirine sahip değildir

Küçük çocuklar genellikle ailelerinde kendilerine ve kardeşlerine yönelik ikili muameleye tanık olmaktadır. Anne babalar çocuk yetiştirirken bazen siyah-beyaz, aşırı değer veren-değersizleştirici standartlar kullanmaktadır. Daha sonra çocuklar öğretmenlerden ve antrenörlerden aynı otomatik kategorik yanıtları görebilmektedir. Yetişkinler de işyerinde ve evliliklerinde bu tür farklı etiketleme ve tutumları fark edebilmektedir.


Aşırı değer verme ve değersizleştirme tepkileri kişisel ilişkilerde hasara neden olabilmektedir. Gerçekte, hiç kimse bir ilişkideki değerin tamamına veya hiçbirine sahip değildir.


Duygusal olarak koşullandırılmış tepkileri azaltmanın yolu, otomatik ve duygusal olarak yanıt vermek yerine düşünme yöntemlerini keşfetmektir. Pavlov'un köpeği olmanıza ve yem veren odaya girdiğinde, yiyecek vermesi için bile salya akıtmanıza gerek yoktur. Belirli kişilerarası durumlarda ne yapacağınızı düşünmek, başkalarına karşı kalıplaşmış tepkilerinizi azaltacaktır.


Birey iki şeyin daha fazla farkına vardığında, bazı insanları değersizleştirme ve diğerlerini aşırı değerlendirme eğilimini azaltabilmektedir. İlk olarak birey, duygusal olarak koşullandırılmış bir rolü olup olmadığını belirlemeli – her şeye gücü yeten mi yoksa iktidarsız mı – ve kendisini değer değerlendirmesi açısından nasıl gördüğünü gözlemlenmelidir. Birey bu değerlendirme de dürüst olmalıdır. Gerçekçi bir şekilde kendini değerlendirmelidir. Unutmamalıdır ki herkesin kabul etmesi ve kabul etmesi zor olan yönleri vardır. Birey kendine yardımcı olacak bir liste yapmalıdır. Eleştirel düşünme konusunda bilgi birikimini geliştirmelidir. Kendisi ile ilgili vardığı sonuçları gözlem ve verilerle desteklemelidir.

İkinci olarak birey, en yakın ilişkilerinde başkalarıyla nasıl ilişki kurduğunu incelemelidir. Yakın aile, arkadaşlar ve iş ilişkilerinin duygusal olarak koşullandırılmış rollerini tanımlamalıdır. Kime çok hayran? Hayranlığı hak ediyorlar mı? Bu kadar yüksek saygıyı garanti eden veriler olmadan onların duygusal olarak koşullandırılmış rolüne yanıt veriyor musunuz? Alternatif olarak, kimi küçük düşürürsünüz, kötü düşünürsünüz veya değerini düşürürsünüz? Gerçekten onlara olan saygısızlığınızı destekleyen davranışlar, tutumlar, inançlar sergiliyorlar mı?


Kendinizde ve başkalarında duygusal olarak koşullandırılmış rolleri tanımladığınızda, onları nasıl aşırı değerlendirdiğiniz veya değersizleştirdiğinizle ilgili gerçekliğe dayalı gözlemleri daha uygun bir şekilde listelene bilmektedir. Bu şekilde ilişkilerinizi sağlıklı geliştirme yolunda olacağınızı ve kendinize ve başkalarına hizmet etmeyen otomatik duygusal olarak koşullandırılmış rollerle değil, gerçekliğe dayalı olarak kendinize ve çevrenize davranış şekliniz iyileştirecektir.


Birey psikolojisinden toplum psikolojisine geçtiğimizde durum yine benzerdir. Özellikle günümüz toplumsal yapımızda çoğunlukla “iktidarsız kişiliğe” sahip insanların ve grupların etkisi altında olduğumuz onları aşırı değerlere yükselttiğimiz bir gerçektir. Toplumsal olarak da aynı ebeveynlerin yaptığını yaparak (grup üyeleri birbirlerine uygular) ikili davranış uygulamaktadır. Bu da toplumla dilemma ikili mantık oluşturmaktadır. Bu siyah – beyaz düşünce tarzı oluşturduğumuz toplumsal ahlak yapısına da yansımaktadır. Toplum bireyleri bireysel olarak özellikle eleştirel düşünceyi benimsedikçe ve geliştirdikçe, aşırı değer verme veya değersizleştirme ikileminden kurtulacaktır.





Kaynak:

Christine B. L. Adams M.D. Why We Overvalue and Devalue People. https://www.psychologytoday.com/intl/blog/living-automatic/202201/why-we-overvalue-and-devalue-people . Yayın Tarihi: 17/01/2022 Görüntüleme tarihi: 20/01/2022

35 görüntüleme0 yorum

Son Yazılar

Hepsini Gör

UZLAŞMA…

Comments


bottom of page